Δημόσια ηλεκτρονική διαβούλευση για το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου με τίτλο: «Προώθηση πολιτικών νόμιμης μετανάστευσης, ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1233 σχετικά με ενιαία διαδικασία υποβολής αίτησης για τη χορήγηση στους υπηκόους τρίτων χωρών, ενιαίας άδειας διαμονής και εργασίας στην επικράτεια κράτους μέλους και σχετικά με κοινό σύνολο δικαιωμάτων για τους εργαζομένους από τρίτες χώρες που διαμένουν νομίμως σε κράτος μέλος, τροποποιήσεις του Κώδικα Μετανάστευσης και άλλες διατάξεις».

Το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο για τη νόμιμη μετανάστευση περιλαμβάνει ορισμένες ρυθμίσεις που επιχειρούν να αντιμετωπίσουν πρακτικά προβλήματα του υφιστάμενου συστήματος αδειών διαμονής και να δώσουν λύσεις σε μακροχρόνιες διοικητικές εκκρεμότητες. Ιδίως στο σκέλος των αδειών διαμονής, εισάγονται εργαλεία που, εφόσον εφαρμοστούν με σαφήνεια και ευελιξία, μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της ασφάλειας δικαίου για πολίτες τρίτων χωρών που ζουν και εργάζονται στη χώρα επί σειρά ετών.

Ρυθμίσεις όπως η άδεια διαμονής «δεύτερης ευκαιρίας», η πρόβλεψη για την αυτόματη έκδοση εκκρεμών αδειών χωρίς οικονομική επιβάρυνση και η αναγνώριση ιδιαίτερων περιπτώσεων, όπως ηλικιωμένοι με ισχυρούς βιοτικούς δεσμούς ή ειδικές επαγγελματικές κατηγορίες, κινούνται προς την κατεύθυνση της αντιμετώπισης υπαρκτών κενών. Παράλληλα, η συστηματοποίηση του πλαισίου μετακλήσεων αποσκοπεί στη μεγαλύτερη προβλεψιμότητα τόσο για τους εργοδότες όσο και για τους εργαζόμενους.

Ωστόσο, οι θετικές αυτές προβλέψεις συνυπάρχουν με σοβαρούς περιορισμούς και στενά χρονικά ή ουσιαστικά κριτήρια, τα οποία κινδυνεύουν να αφήσουν εκτός ρύθμισης σημαντικό αριθμό προσώπων που έχουν πραγματικούς δεσμούς με τη χώρα. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι καταργείται η ειδική άδεια διαμονής που ίσχυε για πρώην ασυνόδευτους ανηλίκους μετά την ενηλικίωσή τους, χωρίς να προβλέπεται σαφές και ισοδύναμο εναλλακτικό καθεστώς. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί σοβαρό κενό προστασίας για νέους ανθρώπους που έχουν μεγαλώσει στη χώρα, έχουν ενταχθεί στην ελληνική κοινωνία και, με την ενηλικίωσή τους, κινδυνεύουν να βρεθούν εκ νέου σε καθεστώς διοικητικής επισφάλειας.

Παράλληλα, ιδιαίτερος προβληματισμός ανακύπτει από ρυθμίσεις που περιορίζουν ή αποκλείουν τη δυνατότητα θεσμικής συνεργασίας του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου με Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις μέσω προγραμματικών συμβάσεων, παρά τον διαχρονικά κρίσιμο και συμπληρωματικό ρόλο τους στην υλοποίηση πολιτικών υποδοχής, ένταξης και προστασίας δικαιωμάτων.

Την ίδια στιγμή, το νομοσχέδιο περιλαμβάνει ρητή πρόβλεψη αυστηρότερων ποινών όταν οι πράξεις αυτές αποδίδονται σε μέλη εγγεγραμμένων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στο μητρώο του Υπουργείου, καθώς η ιδιότητα αυτή αντιμετωπίζεται ως επιβαρυντικός παράγοντας, εξομοιούμενος με την κερδοσκοπική ή κατ’ επάγγελμα δράση.

Συνολικά, το νομοσχέδιο περιλαμβάνει στοιχεία που θα μπορούσαν να συμβάλουν σε μια πιο λειτουργική διαχείριση της νόμιμης μετανάστευσης, ωστόσο απαιτείται βελτίωση ώστε να επιτευχθεί μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση. Ιδίως, κρίνεται αναγκαίο να ενισχυθεί το εύρος και η προσβασιμότητα των αδειών διαμονής, να αποτραπούν κενά προστασίας, όπως αυτό που αφορά τους πρώην ασυνόδευτους ανηλίκους και να επανεκτιμηθεί η έκταση και η ένταση του ποινικού πλαισίου, ώστε να διασφαλίζονται η αναλογικότητα, η ασφάλεια δικαίου και η προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Άρθρο 12 Αναθεώρηση της διαδικασίας υποβολής αίτησης ανανέωσης άδειας διαμονής – Τροποποίηση παρ. 1 και 2 άρθρου 11 Κώδικα Μετανάστευσης

Η πρόβλεψη κατανομής των αιτήσεων σε υπηρεσίες ανεξαρτήτως τόπου κατοικίας δημιουργεί κρίσιμη ασάφεια ως προς το ποια υπηρεσία εκδίδει την τελική απόφαση. Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, ιδίως σε περίπτωση απόρριψης, καθώς επηρεάζει άμεσα την αρμοδιότητα των διοικητικών δικαστηρίων και την πρόσβαση του αιτούντος στη δικαστική προστασία.

Για τον λόγο αυτό, είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί ρητά ότι η τελική απόφαση χορήγησης ή απόρριψης άδειας διαμονής εκδίδεται από τη ΔΑΜ ή το ΤΑΔ του τόπου κατοικίας του πολίτη τρίτης χώρας, ανεξαρτήτως της υπηρεσίας που επεξεργάστηκε την αίτηση. Παράλληλα, πριν από την πλήρη ενεργοποίηση της διάταξης, απαιτείται η διασφάλιση ενιαίας εφαρμογής της νομοθεσίας από όλες τις υπηρεσίες, καθώς στην πράξη παρατηρείται ανομοιομορφία και απαίτηση δικαιολογητικών που δεν προβλέπονται από τον νόμο, φαινόμενα που υπονομεύουν την ασφάλεια δικαίου ακόμη και σε συνθήκες πλήρους ψηφιοποίησης.

Άρθρο 15 – Αυστηροποίηση ποινών για διευκόλυνση παράνομης εισόδου, εξόδου και διαμονής πολιτών τρίτων χωρών

Το SolidarityNow επιθυμεί να εκφράσει τη σοβαρή του ανησυχία σχετικά με το περιεχόμενο του άρθρου 24. Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στους τομείς της μετανάστευσης, του ασύλου και της κοινωνικής προστασίας λειτουργούν επί δεκαετίες συμπληρωματικά προς το κράτος, καλύπτοντας ουσιώδη κενά στην παροχή υπηρεσιών πρώτης γραμμής, στην υποστήριξη ευάλωτων πληθυσμών, στην ενημέρωση για δικαιώματα και υποχρεώσεις, καθώς και στη διασύνδεση με τις αρμόδιες αρχές και υπηρεσίες. Η δράση τους ασκείται εντός του πλαισίου της εθνικής και ενωσιακής νομοθεσίας, υπό καθεστώς αυξημένης διαφάνειας και ελέγχου, ιδίως για όσες οργανώσεις είναι εγγεγραμμένες στα επίσημα μητρώα του Υπουργείου.

Η επιλογή του νομοθέτη να αντιμετωπίζει την ιδιότητα του μέλους Μ.Κ.Ο. ως στοιχείο που επιβαρύνει αυτοτελώς την ποινική ευθύνη, δεν στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια και καλλιεργεί μια γενικευμένη καχυποψία απέναντι σε εργαζόμενους και εθελοντές της κοινωνίας των πολιτών. Παράλληλα, δημιουργεί σοβαρό αποτρεπτικό αποτέλεσμα για τη νόμιμη και αναγκαία δράση των Μ.Κ.Ο., σε πεδία όπου η παρουσία τους είναι κρίσιμη για την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων και την κοινωνική συνοχή. Εξίσου προβληματική είναι και η πρόβλεψη δυνατότητας διαγραφής Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης από το Μητρώο ήδη από το στάδιο της άσκησης ποινικής δίωξης σε βάρος φυσικού προσώπου. Η ρύθμιση αυτή παρακάμπτει το τεκμήριο αθωότητας και εκθέτει ολόκληρους οργανισμούς, το προσωπικό τους και τους ωφελούμενούς τους σε σοβαρές συνέπειες, πριν υπάρξει οποιαδήποτε αμετάκλητη δικαστική κρίση. Στο πλαίσιο αυτό, κρίνεται αναγκαία η απάλειψη των διατάξεων του άρθρου 24 που συνδέουν την ιδιότητα του μέλους Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης με αυστηρότερες ποινικές ή διοικητικές συνέπειες, καθώς και των ρυθμίσεων περί διαγραφής από το Μητρώο.

Άρθρο 33 Αναδιαμόρφωση των αδειών διαμονής για επαγγελματική κατάρτιση και για σπουδές σε Κολλέγια – Τροποποίηση άρθρου 128 Κώδικα Μετανάστευσης

Με την αξιολογούμενη ρύθμιση τροποποιείται το άρθρο 128 του Κώδικα Μετανάστευσης και διακρίνεται η άδεια διαμονής πολιτών τρίτων χωρών για επαγγελματική κατάρτιση σε Κέντρα Δια Βίου Μάθησης, Σχολές Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΣΑΕΚ) και Επαγγελματικές Σχολές Κατάρτισης (ΕΣΚ), που τυποποιείται ως άδεια διαμονής τύπου «Η.5.1» από την άδεια διαμονής τύπου «Η.5.2», που χορηγείται σε σπουδαστές Κολλεγίων. Οι προϋποθέσεις, η διαδικασία χορήγησης, η διάρκεια ισχύος και ανανέωσης και των δύο αδειών και οι υποχρεώσεις των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι κοινές, όμως δυνατότητα να αποκτήσουν άδεια διαμονής τύπου «Η.11» παρέχεται μόνο στους σπουδαστές σε Κολλέγια, οι οποίοι δικαιούνται και να εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης, μέχρι είκοσι (20) ώρες εβδομαδιαίως εκτός του ωραρίου σπουδών τους

Η προτεινόμενη ρύθμιση του άρθρου 128 διαχωρίζει σαφώς πλέον οι περιπτώσεις των σχολών επαγγελματικής κατάρτισης και των ιδιωτικών κολλεγίων («Η.5.1» και «Η.5.2» αντιστοίχως) εισάγοντας όμως δυσμενή διαφοροποίηση εις βάρος των ΠΤΧ που φοιτούν σε δομές επαγγελματικής κατάρτισης (ΚΔΒΜ, ΣΑΕΚ, ΕΣΚ), σε σύγκριση με τους σπουδαστές ιδιωτικών κολλεγίων.

Οι σπουδαστές κολλεγίων (άδεια διαμονής τύπου «Η.5.2») αποκτούν:

-δικαίωμα πρόσβασης σε μερική απασχόληση έως 20 ώρες εβδομαδιαίως (παρ. 7), και

-δυνατότητα παραμονής στη χώρα για αναζήτηση εργασίας μετά την ολοκλήρωση των σπουδών (παρ. 9 σε συνδυασμό με άρθρο 119),

Ενώ οι σπουδαστές επαγγελματικής κατάρτισης (άδεια διαμονής τύπου «Η.5.1») στερούνται πλήρως αντίστοιχων δικαιωμάτων, χωρίς να προκύπτει από τη διάταξη σαφής, αντικειμενική και αναλογική αιτιολόγηση της διαφοροποίησης αυτής. Η διαφοροποιημένη μεταχείριση των σπουδαστών κολλεγίων έναντι των σπουδαστών επαγγελματικών σχολών, αδειοδοτημένων και εποπτευόμενων από το Υπουργείο Παιδείας, δεν στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια που να δικαιολογούν τη διάκριση αυτή. Τα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης αποσκοπούν άμεσα στην απόκτηση πρακτικών δεξιοτήτων και επαγγελματικών προσόντων. Υπό το πρίσμα αυτό, η εξαίρεση των σπουδαστών αυτών από τη δυνατότητα νόμιμης εργασίας ή παραμονής για αναζήτηση απασχόλησης δεν συνάδει με τον χαρακτήρα της κατάρτισης.

Η ελληνική οικονομία παρουσιάζει έντονη ανάγκη για τεχνικά και επαγγελματικά καταρτισμένο προσωπικό. Η αποστέρηση των σπουδαστών επαγγελματικής κατάρτισης από δικαιώματα εργασιακής εμπειρίας και μεταβατικής παραμονής μετά την αποφοίτηση αποδυναμώνει την αποτελεσματικότητα του ίδιου του συστήματος κατάρτισης.

Προτείνεται η επέκταση των διατάξεων των παρ. 7 και 9 του άρθρου 128 και στους κατόχους άδειας διαμονής τύπου «Η.5.1», ώστε:

-να επιτρέπεται και στους σπουδαστές επαγγελματικής κατάρτισης η μερική απασχόληση κατά τη διάρκεια των σπουδών τους, και

-να παρέχεται δυνατότητα νόμιμης παραμονής για αναζήτηση εργασίας μετά την επιτυχή ολοκλήρωση της κατάρτισης.

Άρθρο 38 Άδεια διαμονής δεκαετούς διάρκειας – Αντικατάσταση άρθρου 161 Κώδικα Μετανάστευσης

Η κατάργηση της ειδικής διάταξης της παρ. 1 περ. γ) του ισχύοντος άρθρου 161, που προέβλεπε τη χορήγηση άδειας διαμονής σε ενήλικες πολίτες τρίτων χωρών ή ανιθαγενείς οι οποίοι εισήλθαν στη χώρα ως ασυνόδευτοι ανήλικοι και ολοκλήρωσαν επιτυχώς τουλάχιστον τρεις τάξεις δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης πριν από τη συμπλήρωση του 23ου έτους της ηλικίας τους, πραγματοποιείται χωρίς καμία ειδική αιτιολόγηση. Η συγκεκριμένη διάταξη κάλυπτε μια ιδιαίτερα ευάλωτη και σαφώς οριοθετημένη κατηγορία προσώπων, τα οποία έχουν μεγαλώσει στην Ελλάδα, έχουν ενταχθεί στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και έχουν αναπτύξει ουσιαστικούς κοινωνικούς και βιοτικούς δεσμούς με τη χώρα. Η κατάργηση της διάταξης θα έχει ως αποτέλεσμα να αποκλείονται στην πράξη πρόσωπα που, λόγω της ιδιαιτερότητας της παιδικής τους διαδρομής, δεν μπόρεσαν να διασφαλίσουν συνεχή και αδιάλειπτη νόμιμη διαμονή ή να συμπληρώσουν μεγαλύτερο αριθμό σχολικών τάξεων, παρά το γεγονός ότι έχουν ενσωματωθεί κοινωνικά και πολιτισμικά στη χώρα.

Για τους λόγους αυτούς, κρίνεται αναγκαία η επανεξέταση της κατάργησης της διάταξης του άρθρου 161 παρ. 1 περ. γ) και η διατήρηση ή επαναδιατύπωση ειδικής ρύθμισης που να διασφαλίζει τη δυνατότητα χορήγησης άδειας διαμονής σε πρώην ασυνόδευτους ανηλίκους, με βάση αντικειμενικά κριτήρια ένταξης, όπως η φοίτηση στο ελληνικό σχολείο και η πραγματική σύνδεση με τη χώρα.

Άρθρο 40 Άδειες διαμονής σε ανταποκριτές ξένου τύπου και άδειες διαμονής δεύτερης ευκαιρίας – Τροποποίηση παρ. 6 και προσθήκη παρ. 9 στο άρθρο 163 του Κώδικα Μετανάστευσης

Το SolidarityNow χαιρετίζει την εισαγωγή της άδειας διαμονής «δεύτερης ευκαιρίας» στο άρθρο 163, καθώς πρόκειται για μια ρύθμιση που αναγνωρίζει, έστω εκ των υστέρων, την πραγματικότητα πολλών πολιτών τρίτων χωρών οι οποίοι διέμεναν νόμιμα στη χώρα επί μακρό χρονικό διάστημα, αλλά βρέθηκαν σε καθεστώς παρατυπίας λόγω απώλειας, μη ανανέωσης ή καθυστερημένης επίδοσης του τίτλου διαμονής τους. Η πρόβλεψη αυτή κινείται προς μια πιο ρεαλιστική και αναλογική αντιμετώπιση περιπτώσεων διοικητικής ή πραγματικής επισφάλειας, που δεν συνδέονται με λόγους δημόσιας τάξης ή ασφάλειας.

Ωστόσο, το χρονικό πεδίο εφαρμογής της ρύθμισης, όπως ορίζεται, είναι εξαιρετικά περιορισμένο και στην πράξη αποκλείει μεγάλο αριθμό προσώπων που πληρούν κατ’ ουσίαν τα κριτήρια της «δεύτερης ευκαιρίας». Η πρόβλεψη ότι ο οριστικός τίτλος διαμονής πρέπει να έχει λήξει, ανακληθεί ή απορριφθεί εντός του τελευταίου έτους πριν από την έναρξη ισχύος της διάταξης, δεν ανταποκρίνεται στις πραγματικές συνθήκες που επικράτησαν τα προηγούμενα χρόνια, ιδίως την περίοδο της πανδημίας και της συσσώρευσης διοικητικών καθυστερήσεων στις υπηρεσίες μετανάστευσης. Πολλοί πολίτες τρίτων χωρών έχασαν τον τίτλο διαμονής τους νωρίτερα, χωρίς υπαιτιότητά τους, και παραμένουν μέχρι σήμερα αποκλεισμένοι από οποιαδήποτε δυνατότητα επανένταξης στη νομιμότητα. Το SolidarityNow θεωρεί, συνεπώς, αναγκαία την επέκταση του χρονικού ορίου εντός του οποίου μπορεί να έχει λήξει ή ανακληθεί ο τίτλος διαμονής, ώστε η ρύθμιση να καλύπτει και περιπτώσεις που απώλεσαν τη νομιμότητά τους σε προγενέστερο χρόνο, ιδίως κατά τα έτη 2020–2024.

Παράλληλα, η απαίτηση οι αιτούντες να έχουν κατέχει οριστικό τίτλο διαμονής ή δελτίο διαμονής για πέντε (5) έτη τουλάχιστον αποκλείει μεγάλο αριθμό προσώπων που έχουν αναπτύξει ουσιαστικούς δεσμούς με τη χώρα, αλλά δεν συμπληρώνουν το συγκεκριμένο χρονικό όριο. Λαμβανομένου υπόψη ότι η άδεια διαμονής «δεύτερης ευκαιρίας» χορηγείται άπαξ και δεν αποτελεί μηχανισμό επαναλαμβανόμενης τακτοποίησης, κρίνεται αναγκαία η αναθεώρηση του συγκεκριμένου χρονικού κριτηρίου. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η τροποποίηση της διατύπωσης «κατείχαν οριστικό τίτλο διαμονής ή δελτίο διαμονής για πέντε (5) έτη τουλάχιστον» σε «κατείχαν οριστικό τίτλο διαμονής ή δελτίο διαμονής για τρία (3) έτη τουλάχιστον». Μια τέτοια προσαρμογή θα επέτρεπε την ένταξη προσώπων που έχουν ήδη διαμορφώσει πραγματικούς βιοτικούς και κοινωνικούς δεσμούς με τη χώρα, χωρίς να υπονομεύει τον εξαιρετικό χαρακτήρα της ρύθμισης.

Η μείωση του απαιτούμενου χρόνου προηγούμενης νόμιμης διαμονής θα ενίσχυε τον ουσιαστικό σκοπό της άδειας «δεύτερης ευκαιρίας», θα απέτρεπε νέες καταστάσεις αδήλωτης διαμονής και εργασίας και θα καθιστούσε τη ρύθμιση πιο αναλογική και λειτουργική, χωρίς να θίγεται η προστασία της δημόσιας τάξης και ασφάλειας.

Άρθρο 48 Προγραμματικές συμβάσεις του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου – Τροποποίηση άρθρου 61 ν. 4609/2019

Το SolidarityNow εκφράζει έντονο προβληματισμό για την τροποποίηση του άρθρου 61 του ν. 4609/2019, καθώς με τις προτεινόμενες αλλαγές αφαιρείται, στην πράξη, η δυνατότητα σύναψης προγραμματικών συμβάσεων του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου με Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις. Η μεταβολή αυτή συνιστά ουσιαστική ανατροπή ενός πλαισίου συνεργασίας που λειτούργησε επί σειρά ετών και συνέβαλε καθοριστικά στην υλοποίηση πολιτικών υποδοχής, ένταξης και κοινωνικής προστασίας.

Οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις διαθέτουν αποδεδειγμένη εμπειρία, εξειδικευμένη τεχνογνωσία και παρουσία στο πεδίο, ιδίως σε τομείς όπου οι δημόσιες δομές είτε δεν επαρκούν είτε απαιτούν άμεση επιχειρησιακή ευελιξία. Μέσω προγραμματικών συμβάσεων, το Υπουργείο είχε τη δυνατότητα να αξιοποιεί αυτή τη γνώση με θεσμικό, διαφανή και ελεγχόμενο τρόπο, διασφαλίζοντας την παροχή κρίσιμων υπηρεσιών σε αιτούντες άσυλο, πρόσφυγες και μετανάστες, ιδίως σε περιόδους αυξημένων αναγκών.

Το SolidarityNow θεωρεί ότι η ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας στις συνεργασίες του Υπουργείου με εξωτερικούς φορείς είναι αναγκαία και θεμιτή. Ωστόσο, η επίτευξη αυτού του στόχου δεν μπορεί να συνίσταται στον οριζόντιο αποκλεισμό των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων από ένα βασικό εργαλείο θεσμικής συνεργασίας. Αντιθέτως, απαιτείται ένα σαφές και ισορροπημένο πλαίσιο, με συγκεκριμένα κριτήρια, ελέγχους και εγγυήσεις, το οποίο να επιτρέπει τη σύναψη προγραμματικών συμβάσεων με Μ.Κ.Ο. που πληρούν αποδεδειγμένα προϋποθέσεις διαφάνειας, εμπειρίας και λογοδοσίας. Για τον λόγο αυτό, το SolidarityNow καλεί σε επανεξέταση της προτεινόμενης ρύθμισης, ώστε να διασφαλιστεί η συνέχιση μιας θεσμικής, διαφανούς και ισότιμης συνεργασίας με τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις στο πεδίο της μετανάστευσης και του ασύλου.