Για πολλούς ανθρώπους που ζουν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού η αδήλωτη εργασία δεν αποτελεί επιλογή αλλά μοναδική διέξοδο επιβίωσης, συνοδευόμενη φυσικά από αυξημένο ρίσκο εκμετάλλευσης.

Κανείς δεν ξυπνάει ένα πρωί και αποφασίζει να δουλέψει ανασφάλιστος σε χειρωνακτική εργασία, με ρίσκο να μην τον πληρώσουν ή να του συμβεί ένα ατύχημα, για ένα μεροκάματο που δεν φτάνει ούτε για τα βασικά. Η αδήλωτη εργασία παραμένει μια πραγματικότητα στις σύγχρονες κοινωνίες και εντοπίζεται συχνότερα σε συγκεκριμένους τομείς, όπου ο έλεγχος από τις αρμόδιες υπηρεσίες είναι δύσκολος έως αδύνατος.

Στο άρθρο που ακολουθεί συνοψίζεται η εμπειρία της Ομάδας Απασχόλησης αναφορικά με τις εργασίες που η παραβίαση των δικαιωμάτων των εργαζομένων από άλλες χώρες ευνοείται, και περιγράφονται πραγματικές περιπτώσεις που αναδεικνύουν αυτή την «αόρατη» πλευρά της εργασίας.

Αγροτικός τομέας

«Ένα κόκκινο αγροτικό αυτοκίνητο σταματάει έξω από μια δομή φιλοξενίας αιτούντων άσυλο. Ένας άντρας με καπέλο και σκονισμένα ρούχα βγαίνει και σας πλησιάζει. Με σπασμένα αγγλικά σας εξηγεί πως ψάχνει 10 εργάτες για συγκομιδή ελιάς, για λίγες μέρες. Πληρωμή με το καφάσι, λέει. Τι κάνετε;»

Αυτό είναι ένα κλασικό υποθετικό παράδειγμα που χρησιμοποιούν οι εργασιακοί σύμβουλοι της Ομάδας Απασχόλησης στις συνεδρίες πληροφόρησης και ενδυνάμωσης των ανθρώπων που αναζητούν εργασία. Οι απαντήσεις των συμμετεχόντων ποικίλουν, ωστόσο η ερώτηση στοχεύει περισσότερο στο να ανοίξει την κουβέντα για την αδήλωτη εργασία.

Στα γραφεία της Ομάδας Απασχόλησης κατά καιρούς έχουν φτάσει διάφορες υποθέσεις εργατών γης. Ο Μ., όταν ήρθε στο Κέντρο Αλληλεγγύης της Θεσσαλονίκης βρισκόταν ήδη 7 χρόνια την Ελλάδα, διέμενε σε παραπήγματα σε αγροτικές περιοχές, δουλεύοντας για διάφορους αγροτοπαραγωγούς. Προσήλθε με αίτημα να μάθει «τι είναι το ΑΦΜ που έχει ένας φίλος μου».

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση ομάδας εργατών γης που επικοινώνησαν με την Ομάδα Απασχόλησης σε κατάσταση έντονης απόγνωσης, καταγγέλλοντας τις συνθήκες διαβίωσης που αντιμετώπιζαν σε αγροτική περιοχή της Βόρειας Ελλάδας, όπου εργάζονταν στη συγκομιδή ελιάς. Οι φωτογραφίες που απέστειλαν από τον χώρο όπου διέμεναν αποτύπωναν συνθήκες ακατάλληλες για ανθρώπινη διαβίωση, με σοβαρές ελλείψεις σε βασικές υποδομές και στοιχειώδεις συνθήκες υγιεινής. Το περιστατικό αυτό ανέδειξε, με ιδιαίτερα εύγλωττο τρόπο, τις ακραίες μορφές εκμετάλλευσης και υποβάθμισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που εξακολουθούν να υφίστανται ορισμένοι εργάτες γης.

Όταν ο κ. Μ. ξεκίνησε να εργάζεται, τον Απρίλιο του 2020, σε αγρόκτημα στη Φθιώτιδα, διαπίστωσε πολύ γρήγορα ότι οι όροι που είχαν συμφωνηθεί προφορικά δεν επρόκειτο να τηρηθούν. Για δύο συνεχόμενους μήνες εργαζόταν χωρίς ημέρες ανάπαυσης και χωρίς να λαμβάνει τον συμφωνημένο μισθό του. Ακόμη και οι στοιχειώδεις προσωπικές του ανάγκες καλύπτονταν μέσω μικρών χρηματικών ποσών που ο εργοδότης κατέγραφε ως «πιστώσεις», αφαιρώντας τα στη συνέχεια από τις αποδοχές του. Παράλληλα, βρισκόταν αντιμέτωπος με συστηματικές απειλές και έντονη λεκτική κακοποίηση.

Όταν ζήτησε να του καταβληθούν τα δεδουλευμένα του, ο εργοδότης επιχείρησε να τον εξαναγκάσει να υπογράψει έγγραφο σύμφωνα με το οποίο ο ίδιος ο εργαζόμενος φερόταν να του οφείλει χρήματα. Έχοντας πλέον φτάσει στα όριά του, ο κ. Μ. εγκατέλειψε το αγρόκτημα και αναζήτησε βοήθεια.

Μετά την καταγγελία του περιστατικού, κινητοποιήθηκαν οι αρμόδιες αρχές, η οργάνωση A21 και το SolidarityNow. Έπειτα από μια σύνθετη και απαιτητική διαδικασία, η οποία πραγματοποιήθηκε εν μέσω της πανδημίας COVID-19, κατέστη δυνατή η ασφαλής επιστροφή του στη Θεσσαλονίκη. Εδώ μπορείτε να δείτε το σχετικό άρθρο.

Κλάδος αυτοκινήτου

«Και πώς κυκλοφορείς χωρίς χαρτιά;», ρώτησε η εργασιακή σύμβουλος τον άνθρωπο που επισκέφθηκε την Υπηρεσία Απασχόλησης για να συντάξει το βιογραφικό του. «Αν σε σταματήσει η αστυνομία;».

Δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Στα Κέντρα Αλληλεγγύης έχουν καταγραφεί επανειλημμένα μαρτυρίες ανθρώπων που εργάζονται άτυπα σε πλυντήρια αυτοκινήτων και συναφείς επιχειρήσεις, χωρίς σύμβαση εργασίας και χωρίς ασφαλιστική κάλυψη. Ανάμεσά τους βρίσκονται και άτομα που στερούνται νομιμοποιητικών εγγράφων και, εξαιτίας της ιδιαίτερα ευάλωτης θέσης τους, αποδέχονται εξαιρετικά δυσμενείς όρους εργασίας.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι περιπτώσεις ασυνόδευτων ανηλίκων, οι οποίοι εγκαταλείπουν ή παραμελούν τη σχολική τους φοίτηση προκειμένου να εργαστούν στον συγκεκριμένο κλάδο για ένα πενιχρό ημερομίσθιο. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που έχουν συγκεντρωθεί, η απασχόληση συχνά εκτείνεται σε δωδεκάωρες βάρδιες, χωρίς τήρηση της εργατικής νομοθεσίας ή με συμβάσεις μερικής απασχόλησης που αποκρύπτουν την πραγματική διάρκεια της εργασίας, ενώ οι αποδοχές κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 20 και 30 ευρώ ημερησίως.

Κατασκευές

Ο κλάδος των κατασκευών αποτελεί διαχρονικά έναν από τους τομείς στους οποίους η αδήλωτη ή υποδηλωμένη εργασία, οι παραβιάσεις της εργατικής νομοθεσίας και οι κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων εμφανίζονται με ιδιαίτερη ένταση. Η πίεση για την ταχεία ολοκλήρωση των έργων, οι πολύπλοκες αλυσίδες υπεργολαβιών και η ανεπαρκής εποπτεία δημιουργούν, σε αρκετές περιπτώσεις, συνθήκες που ευνοούν την εργασιακή εκμετάλλευση και την υποβάθμιση των μέτρων προστασίας.

Στα Κέντρα Αλληλεγγύης προσέρχονται συχνά εργαζόμενοι στον κατασκευαστικό κλάδο που αναζητούν ενημέρωση ή υποστήριξη. Άλλοι εργάζονται χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα και χωρίς καμία εργασιακή προστασία, άλλοι διαθέτουν τα απαραίτητα έγγραφα αλλά απασχολούνται χωρίς σύμβαση ή ασφάλιση, ενώ αρκετοί ζητούν απλώς να ενημερωθούν για τα στοιχειώδη δικαιώματά τους πριν αποδεχθούν μια θέση εργασίας.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση εργαζόμενου που προσήλθε στην Υπηρεσία Απασχόλησης κρατώντας μια Υπεύθυνη Δήλωση, την οποία του ζητήθηκε να υπογράψει πριν ξεκινήσει εργασία σε οικοδομή. Το έγγραφο ανέφερε ότι ο εργοδότης δεν θα έφερε καμία ευθύνη σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος. Η ίδια η φύση της απασχόλησης παρέπεμπε σε αδήλωτη εργασία, ενώ μια τέτοια δήλωση δεν μπορεί, σε καμία περίπτωση, να απαλλάξει τον εργοδότη από τις υποχρεώσεις που του επιβάλλει η εργατική νομοθεσία. Ο εργαζόμενος ενημερώθηκε για τα δικαιώματά του και προτράπηκε να μην υπογράψει το έγγραφο.

Το αν τελικά το υπέγραψε δεν το γνωρίζουμε. Ωστόσο, η συγκεκριμένη περίπτωση αναδεικνύει το δίλημμα που αντιμετωπίζουν πολλοί εργαζόμενοι όταν η ανάγκη για εισόδημα συνδέεται άμεσα με την επιβίωσή τους. Υπό αυτές τις συνθήκες, η δυνατότητα ελεύθερης διαπραγμάτευσης ή άρνησης δυσμενών όρων εργασίας είναι, στην πράξη, εξαιρετικά περιορισμένη.

Η ευθύνη για την εποπτεία της τήρησης της εργατικής νομοθεσίας και των κανόνων υγείας και ασφάλειας ανήκει στην Επιθεώρηση Εργασίας. Σύμφωνα με στοιχεία του Συλλόγου Επιθεωρητών Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία και Υπαλλήλων Επιθεώρησης Εργασίας, η υπηρεσία διαθέτει μόλις 233 υπαλλήλους σε ολόκληρη τη χώρα, οι οποίοι καλούνται να εποπτεύσουν περίπου 2,5 εκατομμύρια εργαζόμενους και περισσότερες από 351.000 επιχειρήσεις.

Η προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων δεν μπορεί να εναπόκειται αποκλειστικά στην πρωτοβουλία του ίδιου του εργαζομένου να καταγγείλει μια παραβίαση. Η αποτελεσματική εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας προϋποθέτει επαρκείς και λειτουργικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς, καθώς και ένα περιβάλλον στο οποίο οι εργαζόμενοι μπορούν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους χωρίς τον φόβο ότι θα χάσουν το μοναδικό μέσο βιοπορισμού τους. Όσο η επισφάλεια στην εργασία παραμένει υψηλή και η επιβολή της νομοθεσίας παρουσιάζει σημαντικά κενά, η αδήλωτη εργασία και οι εργοδοτικές αυθαιρεσίες θα εξακολουθούν να βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να αναπαράγονται.

Πολλοί εργαζόμενοι που απευθύνονται στα Κέντρα Αλληλεγγύης του SolidarityNow έχουν ήδη βιώσει σοβαρές παραβιάσεις των εργασιακών τους δικαιωμάτων. Παρότι αρκετοί φοβούνται να προχωρήσουν σε καταγγελία, η ενημέρωση για τα δικαιώματά τους και η συστηματική υποστήριξη από την Ομάδα Απασχόλησης και τη Νομική Υπηρεσία τούς δίνουν συχνά τη δυνατότητα να διεκδικήσουν όσα δικαιούνται.

Οι τρεις περιπτώσεις που ακολουθούν αποτυπώνουν πώς η προσφυγή στην Επιθεώρηση Εργασίας μπορεί να οδηγήσει στην αποκατάσταση εργασιακών αδικιών.

#1 «Αυτός είναι ο κόπος μου»

Η κυρία Ε. ξεκίνησε να εργάζεται σε επιχείρηση εστίασης τον Ιούνιο του 2023. Αν και υπήρχε αναρτημένη σύμβαση εργασίας στο σύστημα ΕΡΓΑΝΗ, σύντομα διαπίστωσε ότι υπήρχαν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των συμφωνηθέντων και των αποδοχών που λάμβανε.

Απευθύνθηκε στην Ομάδα Απασχόλησης του Κέντρου Αλληλεγγύης Θεσσαλονίκης προκειμένου να κατανοήσει τι ακριβώς συνέβαινε και να διερευνήσει τις δυνατότητες διεκδίκησης των δεδουλευμένων της.

Από τον έλεγχο των στοιχείων προέκυψε ότι η αναρτημένη σύμβαση δεν ανταποκρινόταν στις πραγματικές ώρες εργασίας της, ενώ τα δηλωμένα προγράμματα εργασίας διέφεραν συστηματικά από εκείνα που πραγματοποιούσε στην πράξη. Παράλληλα, δεν της καταβάλλονταν οι νόμιμες προσαυξήσεις για τη νυχτερινή εργασία.

Όταν ζήτησε να της καταβληθούν τα οφειλόμενα, δέχθηκε πιέσεις να μην προχωρήσει σε καμία διεκδίκηση, με την προειδοποίηση ότι θα έχανε τη θέση εργασίας της.

Η κατάσταση αυτή προκάλεσε έντονη ψυχολογική επιβάρυνση. Σε συνάντησή της με τον εργασιακό σύμβουλο εκμυστηρεύτηκε ότι αισθανόταν εξαντλημένη από την πίεση που δεχόταν. Παρ’ όλα αυτά, ήταν αποφασισμένη να συνεχίσει.

«Αυτός είναι ο κόπος μου», είπε.

Με την υποστήριξη της Ομάδας Απασχόλησης υπολογίστηκαν αναλυτικά οι οφειλόμενες αποδοχές και η υπόθεση παραπέμφθηκε στην Επιθεώρηση Εργασίας. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε με επιτυχία για την εργαζόμενη, η οποία έλαβε περίπου 2.000 ευρώ, ποσό που αντιστοιχούσε στις αποδοχές που παρανόμως δεν της είχαν καταβληθεί. Παράλληλα, υποστηρίχθηκε στην αναζήτηση νέας εργασίας που να πληροί τις αρχές της Αξιοπρεπούς Εργασίας (Decent Work), όπως αυτές ορίζονται από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ILO).

#2 Είκοσι δύο εργαζόμενοι διεκδικούν τα δεδουλευμένα τους

Μια ομάδα 22 ανδρών από το Σουδάν, δικαιούχων διεθνούς προστασίας, απευθύνθηκε στην Υπηρεσία Απασχόλησης του Κέντρου Αλληλεγγύης Αθήνας, ζητώντας υποστήριξη για τη μη καταβολή των δεδουλευμένων τους.

Οι εργαζόμενοι απασχολούνταν νόμιμα σε μεγάλο κατασκευαστικό έργο με συμβάσεις πλήρους απασχόλησης. Στην πορεία, όμως, τους ζητήθηκε επανειλημμένα να υπογράψουν νέες συμβάσεις με δυσμενέστερους όρους, ενώ παράλληλα παρέμεναν απλήρωτοι για σημαντικό χρονικό διάστημα.

Σύμφωνα με όσα κατήγγειλαν, εργάζονταν συστηματικά περισσότερες από δέκα ώρες ημερησίως, λάμβαναν χαμηλότερες αποδοχές από τις συμφωνημένες και δεν τους επετράπη ποτέ να κρατήσουν αντίγραφα των συμβάσεων που υπέγραφαν, ώστε να γνωρίζουν το ακριβές περιεχόμενό τους.

Όταν διεκδίκησαν τα δεδουλευμένα τους, αποκλείστηκαν από τον χώρο εργασίας και έχασαν τη δουλειά τους.

Με τη συνεργασία της Ομάδας Απασχόλησης και της Νομικής Υπηρεσίας, οι εργαζόμενοι ενημερώθηκαν αναλυτικά για τα δικαιώματά τους και τις διαθέσιμες επιλογές. Η υπόθεση παραπέμφθηκε στην Επιθεώρηση Εργασίας, ενώ παράλληλα κινήθηκε διαδικασία εξωδικαστικής επίλυσης της διαφοράς.

Υπό την καθοδήγηση των αρμόδιων αρχών και μετά τη διαπίστωση πρόσθετων παρατυπιών, επιτεύχθηκε συμφωνία και οι εργαζόμενοι έλαβαν το σύνολο των δεδουλευμένων τους.

#3 Έλειπαν οι υπερωρίες

«Ο εργοδότης δεν μου πλήρωσε το δώρο Χριστουγέννων», είπε η Β. στην εργασιακή σύμβουλο του Κέντρου Αλληλεγγύης Θεσσαλονίκης. «Δεν ξέρω πόσο είναι, αλλά ξέρω ότι πρέπει να το πάρω».

Κατά τον έλεγχο των εγγράφων –συμβάσεων, αποδείξεων πληρωμής, στοιχείων μισθοδοσίας και καταχωρίσεων στο σύστημα ΕΡΓΑΝΗ– διαπιστώθηκε ότι η εργαζόμενη είχε πράγματι λάβει το δώρο Χριστουγέννων. Ωστόσο, αυτό καταβαλλόταν τμηματικά κάθε μήνα μαζί με τον μισθό της, ενώ η ίδια πίστευε ότι το επιπλέον ποσό αφορούσε τις υπερωρίες της. Δεν ήταν η πρώτη φορά που η Ομάδα Απασχόλησης ερχόταν αντιμέτωπη με αντίστοιχη πρακτική.

Για τρεις συνεχόμενους μήνες η Β. εργαζόταν καθημερινά 12 έως 14 ώρες, καθώς ο εργοδότης δήλωνε ότι δεν μπορούσε να βρει προσωπικό. Από τη διασταύρωση των στοιχείων προέκυψε ότι της οφείλονταν περίπου 4.000 ευρώ για υπερωριακή εργασία, ενώ είχε λάβει μόλις τα μισά.

Όταν ενημερώθηκε για το πραγματικό ύψος των οφειλών, ξέσπασε σε κλάματα.

Η υπόθεση παραπέμφθηκε στην Επιθεώρηση Εργασίας. Κατά τη συνάντηση για την επίλυση της εργατικής διαφοράς, στην οποία η εργαζόμενη υποστηρίχθηκε από την Ομάδα Απασχόλησης, επετεύχθη συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών και η υπόθεση έκλεισε χωρίς να απαιτηθεί δικαστική προσφυγή.

Οι τρεις αυτές υποθέσεις δείχνουν ότι η παραβίαση των εργασιακών δικαιωμάτων δεν είναι πάντοτε το τέλος της διαδρομής. Όταν οι εργαζόμενοι γνωρίζουν τα δικαιώματά τους και έχουν πρόσβαση στην κατάλληλη υποστήριξη, μπορούν να διεκδικήσουν αποτελεσματικά όσα δικαιούνται.

Ταυτόχρονα, αναδεικνύουν τη σημασία της στενής συνεργασίας μεταξύ της Ομάδας Απασχόλησης, της Νομικής Υπηρεσίας και των αρμόδιων αρχών, καθώς και τον καθοριστικό ρόλο της Επιθεώρησης Εργασίας στην επίλυση εργατικών διαφορών.

Πάνω απ’ όλα, υπενθυμίζουν ότι η κατοχύρωση των εργασιακών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται μόνο από τη βούληση του εργαζομένου να τα διεκδικήσει, αλλά και από την ύπαρξη μηχανισμών που μπορούν να τον ενημερώσουν, να τον προστατεύσουν και να τον στηρίξουν ουσιαστικά σε κάθε στάδιο της διαδικασίας.

«Είναι στο τηλέφωνο ένας εργοδότης που αναζητά προσωπικό», λέει η εργαζόμενη στην υποδοχή του Κέντρου Αλληλεγγύης Θεσσαλονίκης.

Για την Ομάδα Απασχόλησης, τέτοια τηλεφωνήματα αποτελούν συχνά την αρχή μιας νέας συνεργασίας. Όχι όμως οποιασδήποτε συνεργασίας. Στόχος δεν είναι απλώς η κάλυψη κενών θέσεων εργασίας, αλλά η δημιουργία ενός δικτύου εργοδοτών που προσφέρουν αξιοπρεπείς συνθήκες απασχόλησης και σέβονται τα δικαιώματα των εργαζομένων.

Γι’ αυτό και κάθε νέος εργοδότης αξιολογείται προσεκτικά πριν ενταχθεί στο δίκτυο συνεργαζόμενων επιχειρήσεων του SolidarityNow. Η διαθεσιμότητα θέσεων εργασίας είναι μόνο η αφετηρία. Εξίσου σημαντική είναι η συμμόρφωση με την εργατική νομοθεσία, ο τρόπος λειτουργίας της επιχείρησης και, κυρίως, η πραγματική εμπειρία των ίδιων των εργαζομένων.
Ο συγκεκριμένος εργοδότης έμοιαζε, αρχικά, να αποτελεί μια εξαιρετική περίπτωση συνεργασίας. Αναζητούσε αρκετούς εργαζόμενους, μεταξύ αυτών και γυναίκες, προσέφερε τόσο σταθερή όσο και εποχική απασχόληση, η επιχείρηση βρισκόταν σε περιοχή με εύκολη πρόσβαση μέσω δημόσιων συγκοινωνιών και, όπως ανέφερε, είχε ήδη εμπειρία συνεργασίας με πρόσφυγες και μετανάστες.

Ακόμη πιο ενθαρρυντικό ήταν ότι, όταν οι σύμβουλοι διευκρίνισαν πως βασική προϋπόθεση συνεργασίας αποτελεί η πλήρως νόμιμη απασχόληση, με σύμβαση εργασίας και τήρηση της εργατικής νομοθεσίας, και ο εργοδότης όχι μόνο συμφώνησε αλλά ανέφερε ότι είχε επιλέξει να αναζητήσει συνεργασία με το SolidarityNow ακριβώς επειδή αναζητούσε έναν αξιόπιστο φορέα που δίνει προτεραιότητα στη νομιμότητα, τη διαφάνεια και τον σεβασμό των εργασιακών δικαιωμάτων.
Η πρώτη εικόνα ήταν ιδιαίτερα θετική.

Για τους συμβούλους της Ομάδας Απασχόλησης, κάθε νέα θέση εργασίας σημαίνει πολύ περισσότερα από μια κενή θέση σε μια επιχείρηση. Πίσω από κάθε υποψήφιο υπάρχει μια προσωπική ιστορία, μια οικογένεια, οικονομικές δυσκολίες, όνειρα και προσδοκίες. Οι σύμβουλοι γνωρίζουν από κοντά τους ανθρώπους που υποστηρίζουν και προσπαθούν καθημερινά να δημιουργήσουν γέφυρες προς την αγορά εργασίας. Κάθε αξιόπιστος εργοδότης δημιουργεί ελπίδα· ίσως αυτή να είναι η ευκαιρία που θα επιτρέψει σε κάποιον να σταθεί ξανά στα πόδια του.

Η θετική εικόνα επιβεβαιώθηκε και στη δια ζώσης συνάντηση. Ο εργοδότης εμφανίστηκε ευγενικός, συνεργάσιμος και ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένος απέναντι στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι σε ευάλωτη κατάσταση. Ωστόσο, η διαδικασία αξιολόγησης δεν ολοκληρώνεται με μια πρώτη συνάντηση ούτε βασίζεται αποκλειστικά στις δηλώσεις ενός εργοδότη. Στο πλαίσιο της μεθοδολογίας της Ομάδας Απασχόλησης, ακολουθούν πάντοτε επιπλέον στάδια αξιολόγησης, καθώς η πραγματική εικόνα μιας επιχείρησης προκύπτει και μέσα από την εμπειρία των ίδιων των εργαζομένων. Για τον λόγο αυτό οργανώθηκε ομαδική συνέντευξη, κατά την οποία εργοδότης και υποψήφιοι θα είχαν την ευκαιρία να γνωριστούν και να συζητήσουν αναλυτικά τους όρους και τις συνθήκες εργασίας.

Εκεί εμφανίστηκαν τα πρώτα red flags.

Πολλές από τις γυναίκες που είχαν προσκληθεί στη συνέντευξη είχαν εργαστεί πρόσφατα στην ίδια επιχείρηση. Και όλες περιέγραφαν μια εικόνα που δεν είχε καμία σχέση με αυτή που είχε παρουσιάσει ο εργοδότης. Μίλησαν για εξαναγκαστικές υπερωρίες, περιστατικά εκφοβισμού στον χώρο εργασίας, και μη καταβολή ασφαλιστικών εισφορών. Οι πληροφορίες αυτές δεν μπορούσαν να αγνοηθούν.

Η Ομάδα Απασχόλησης ενημέρωσε άμεσα όλους τους υποψηφίους για τα ευρήματα που είχαν προκύψει, ενώ σε όσους είχαν υποστεί παραβιάσεις της εργατικής νομοθεσίας προσφέρθηκε επιπλέον ενημέρωση και υποστήριξη σχετικά με τη δυνατότητα προσφυγής στην Επιθεώρηση Εργασίας. Οι υποψήφιοι ήταν, φυσικά, ελεύθεροι να αποφασίσουν οι ίδιοι αν επιθυμούσαν να συνεχίσουν τη διαδικασία. Τελικά, κανείς δεν αποδέχθηκε την προσφορά εργασίας. Αντίστοιχα, η Ομάδα Απασχόλησης διέκοψε άμεσα κάθε περαιτέρω συνεργασία με τη συγκεκριμένη επιχείρηση.

Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε αναμφίβολα μια ματαίωση. Δύο από τις υποψήφιες εργαζόμενες, η Fatima και η Mareme θα συνέχιζαν να αγωνιούν για το αν θα μπορέσουν να πληρώσουν τον επόμενο λογαριασμό του ρεύματος. Τα παιδιά τους θα συνέχιζαν να μεγαλώνουν μέσα στην οικονομική ανασφάλεια. Αυτή δεν ήταν η κατάληξη που θα ήθελε κανείς. Ωστόσο, η εμπειρία αυτή επιβεβαίωσε και κάτι ακόμη: η προστασία των ανθρώπων που υποστηρίζουμε δεν εξαντλείται στην εύρεση μιας θέσης εργασίας. Προϋποθέτει και τη διασφάλιση, στον βαθμό που αυτό είναι δυνατό, ότι η εργασία αυτή θα προσφέρεται σε ένα περιβάλλον που σέβεται τα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των εργαζομένων.

Γι’ αυτό και η αξιολόγηση των εργοδοτών αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δουλειάς της Ομάδας Απασχόλησης. Δεν αρκεί ένας εργοδότης να προσφέρει πολλές θέσεις εργασίας. Πρέπει να αποδεικνύει στην πράξη ότι αποτελεί έναν αξιόπιστο συνεργάτη, ο οποίος σέβεται τους ανθρώπους που απασχολεί.

Η επιτυχία, επομένως, δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των προσλήψεων. Μετριέται και με τις φορές που ένας άνθρωπος απέφυγε να βρεθεί σε ένα περιβάλλον εκμετάλλευσης, επειδή είχε την απαραίτητη ενημέρωση και υποστήριξη για να αναγνωρίσει τους κινδύνους και να επιλέξει διαφορετικά. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι απλώς η πρόσβαση στην εργασία.

Είναι η πρόσβαση στην αξιοπρεπή εργασία (Decent Work), όπως αυτή ορίζεται από τον Διεθνή Οργανισμό Εργασίας και αναγνωρίζεται από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Η αξιοπρεπής εργασία δεν είναι προνόμιο. Είναι δικαίωμα όλων.

Στη σύγχρονη πραγματικότητα της αγοράς εργασίας, η απασχόληση σπάνια αποτελεί απλώς «μια δουλειά». Για την πλειονότητα των εργαζομένων συνδέεται με την επιβίωση, τη διατήρηση της αξιοπρέπειας και την προσπάθεια σταθερότητας σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης επισφάλειας. Οι πιέσεις και οι ανισότητες δεν αποτελούν μεμονωμένα φαινόμενα, ούτε αφορούν αποκλειστικά συγκεκριμένες εθνοτικές ομάδες. Αρκεί να θυμηθούμε τις 5 Ελληνίδες  εργάτριες στα Τρίκαλα που έχασαν τη ζωή τους ενώ εργάζονταν στη βραδινή βάρδια εργοστασίου.

Για τους πολίτες τρίτων χωρών ωστόσο, οι συνθήκες πίεσης συχνά εντείνονται. Η εργασία εδώ δεν αποτελεί μόνο μέσο βιοπορισμού, αλλά ενέχει και χαρακτηριστικά κοινωνικής ένταξης, ορατότητας και διαπραγμάτευσης της θέσης τους στην κοινωνία, μέσα σε ένα πλαίσιο περιορισμένων δικτύων υποστήριξης και αυξημένης ευαλωτότητας.

Μέσα από αυτή τη σειρά άρθρων, η Υπηρεσία Απασχόλησης του SolidarityNow αποπειράται να φωτίσει πραγματικές ιστορίες εργοδοτικής αυθαιρεσίας, όπως καταγράφηκαν  μέσα από την καθημερινή πρακτική των συμβούλων, στα Κέντρα Αλληλεγγύης της οργάνωσης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη.

Ιστορίες που δεν είναι «εξαιρέσεις», αλλά κομμάτι μιας κανονικότητας: απλήρωτες υπερωρίες, εικονικές καταβολές δώρων, εργασιακός εκφοβισμός.

Το αφιέρωμα αυτό δεν στοχεύει στη συγκίνηση, αλλά στην ανάδειξη του τρόπου με τον οποίο δημιουργείται η εργασιακή επισφάλεια και τον τρόπο με τον οποίο  αυτή επηρεάζει τις επιλογές και τα περιθώρια δράσης των ανθρώπων. Φωτίζει το γιατί η σιωπή συχνά δεν σημαίνει αποδοχή, αλλά είναι αποτέλεσμα πίεσης και ταυτόχρονα αναδεικνύει τις περιπτώσεις όπου με ενημέρωση και υποστήριξη η διεκδίκηση γίνεται πράξη.

Το παρακάτω άρθρο αποτελεί την πρώτη από τη σειρά ιστοριών που πρόκειται να δημοσιευθούν στο επόμενο χρονικό διάστημα.

«Το Δώρο δεν δωρίζεται»

Ο L.S., άνδρας νεαρής ηλικίας από το Μάλι, ήρθε στην Υπηρεσία Απασχόλησης του Κέντρου Αλληλεγγύης Αθήνας πριν από περίπου 10 μήνες, με αίτημα την εύρεση εργασίας. Ο σύμβουλος απασχόλησης του SN τον υποστήριξε με την κατάρτιση του βιογραφικού του και την πραγματοποίηση αιτήσεων σε ανοιχτές θέσεις εργασίας και λίγο καιρό μετά ο νέος άνδρας βρήκε δουλειά σε κατάστημα εστίασης. Ενημερώθηκε για τις διαδικασίες πρόσληψης, ήταν συνεπής και τυπικός σε ό,τι χρειάστηκε να κάνει και ζητούσε να πληροφορηθεί για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του.

Πρόσφατα προσήλθε εκ νέου στην Υπηρεσία με την υποψία πως δεν λάμβανε σωστά τη μισθοδοσία του. Μέσα από τη συνεδρία διαπιστώθηκε πως ο νεαρός ήταν αντιμέτωπος με μια πρακτική εργασιακής αυθαιρεσίας που πολλοί εργαζόμενοι στην Ελλάδα έχουν βιώσει, ανεξαρτήτως εθνικότητας ή καθεστώτος διαμονής: την εικονική καταβολή του Δώρου Χριστουγέννων.

Το ποσό παρουσιάστηκε στον εργαζόμενο ως αποπληρωμή υπερωριών, ωστόσο στην πραγματικότητα, οι υπερωρίες -και μάλιστα οι εορταστικές- δεν καταβλήθηκαν ποτέ. Ο L.S. αναγνώρισε τα χαρακτηριστικά της παραβίασης και μαζί με τον σύμβουλο απασχόλησης έλεγξαν τα δεδομένα. Στη συνέχεια επικοινώνησαν με τον εργοδότη, όπου υπήρξε, ουσιαστικά, παραδοχή της αυθαιρεσίας.

Ο σύμβουλος ενημέρωσε τον L.S. για τα νόμιμα δικαιώματά του καθώς και για τις διαθέσιμες επιλογές: δωρεάν νομική συνδρομή και προσφυγή στην Επιθεώρηση Εργασίας. Ωστόσο, τελικά ο νεαρός αποφάσισε να μην προχωρήσει σε διεκδίκηση.

Όχι επειδή δεν γνώριζε. Όχι επειδή δεν είχε δίκιο. Αλλά επειδή, για έναν εργαζόμενο πρόσφυγα, η διεκδίκηση συχνά βιώνεται ως ρίσκο: ρίσκο απώλειας της δουλειάς, ρίσκο στιγματισμού, ρίσκο να «κλείσει η πόρτα» στην επόμενη ευκαιρία. Ο φόβος αυτός δεν είναι ατομική αδυναμία, αλλά εδράζεται σε ευρύτερες συνθήκες.

Προκύπτει από την επισφάλεια, τις ανισότητες, την ανάγκη για σταθερότητα, την απουσία δικτύων υποστήριξης και την αίσθηση ότι «δεν έχω περιθώριο να συγκρουστώ». Οι εργαζόμενοι που τελικά σιωπούν δεν το κάνουν από άγνοια ή παραίτηση, αλλά ως στρατηγική επιβίωσης μέσα σε ένα άνισο πλαίσιο.

Η ουσία της παρέμβασης δεν έγκειται αποκλειστικά στην άμεση διεκδίκηση των δικαιωμάτων του, αλλά στο ότι ο ίδιος απέκτησε την απαραίτητη γνώση και υποστήριξη ώστε να μπορεί να αποφασίσει, με επίγνωση, αν και πότε θα τα διεκδικήσει.

Η ενδυνάμωση δεν είναι μια στιγμιαία πράξη, είναι μια διαδικασία.

Η γνώση και η υποστήριξη που απέκτησε ο L.S. μέσα από την Υπηρεσία Απασχόλησης, είναι πια μέρος της διαδρομής του και αποτελούν σταθερό εφόδιο για τις επόμενες επιλογές και διεκδικήσεις του.

Η λειτουργία των Κέντρων Αλληλεγγύης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα συνεργασίας Ελβετίας-Ελλάδας (Embassy of Switzerland in Greece / Πρεσβεία της Ελβετίας στην Ελλάδα) για τη μείωση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων στην ΕΕ και από το Υπουργείο Μετανάστευσης & Ασύλου.