Το SolidarityNow και οι άλλες υπογράφουσες ανθρωπιστικές οργανώσεις χαιρετίζουν τη μετάβαση της διαχείρισης του συνόλου των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους αιτούντες άσυλο στα ελληνικά νησιά και τους ασυνόδευτους ανήλικους που βρίσκονται σε όλη την ελληνική επικράτεια προς την ελληνική κυβέρνηση. Ωστόσο, καθώς η υλοποίηση αυτής της μετάβασης έχει ήδη ξεκινήσει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιορίζει τη στήριξη για ανθρωπιστική βοήθεια που παρέχεται σήμερα από μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ), αυξάνονται οι ανησυχίες σχετικά με τις πιθανότητες επιδείνωσης των συνθηκών διαβίωσης και ελλιπούς πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες, καθόσον μέχρι σήμερα ελάχιστες πληροφορίες έχουν παρασχεθεί αναφορικά με το πώς πρόκειται να υλοποιηθεί στην πράξη αυτή η μετάβαση.

Σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, στις 31 Ιουλίου, η πλειονότητα της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης που παρέχεται άμεσα στις ΜΚΟ που παρέχουν υπηρεσίες στα ελληνικά νησιά θα τερματιστεί. Οι οργανώσεις αυτές παρέχουν βοήθεια σε περίπου 14.000 αιτούντες διεθνή προστασία που παραμένουν στα νησιά, δίχως να μπορούν να μετακινηθούν στην ενδοχώρα εξαιτίας πολιτικών που συνδέονται με τη κοινή δήλωση Ευρωπαϊκής Ένωσης – Τουρκίας. Στο πλαίσιο του νέου συστήματος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα υποστηρίξει την ελληνική κυβέρνηση στη διαχείριση του συνόλου των παρεχόμενων υπηρεσιών μέσω κεφαλαίων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης (Asylum, Migration and Integration Fund – AMIF) και του Ταμείου Εσωτερικής Ασφάλειας (Internal Security Fund – ISF) της Γενικής Διεύθυνσης Μετανάστευσης και Εσωτερικών Υποθέσεων (DG Home). Η εν λόγω μετάβαση αποτελεί μία αλλαγή από το τρέχον σύστημα, στο οποίο οι ΜΚΟ παρέχουν υπηρεσίες που χρηματοδοτούνται απευθείας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Ευρωπαϊκής Πολιτικής Προστασίας και Επιχειρήσεων Ανθρωπιστικής Βοήθειας (DG ECHO). Πέρα από την παροχή υπηρεσιών στα νησιά,  πρόκειται επίσης, να μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό στο ελληνικό κράτος κι η διαχείριση της χρηματοδότησης και της κάλυψης των αναγκών των 2.250 ασυνόδευτων παιδιών που βρίσκονται σε ολόκληρη την Ελλάδα,  μέσω των ως άνω κεφαλαίων της DG Home αντί της DG ECHO, όπως μέχρι σήμερα.

Η εν λόγω μετάβαση διαθέτει όλες τις κατάλληλες προϋποθέσεις ώστε να αποτελέσει ένα θετικό βήμα εφόσον βέβαια εφαρμοστεί υπό συνθήκες πλήρους διαφάνειας, έγκαιρα και σε στενή συνεργασία με οργανισμούς που επί του παρόντος παρέχουν υπηρεσίες. Παρόλα αυτά, μέχρι σήμερα, δεν έχει ανακοινωθεί κάποιο εθνικό σχέδιο δράσης ενώ οι πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο θα πραγματοποιηθεί η μετάβαση είναι ελάχιστες. Χωρίς ένα ξεκάθαρο σχέδιο μετάβασης, η δημιουργία κενών κι ελλείψεων στην παροχή υπηρεσιών πρέπει να θεωρείται μάλλον βέβαιη,  ενώ ευάλωτοι άντρες, γυναίκες και παιδιά θα τεθούν σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο χωρίς τις υγειονομικές, νομικές και λοιπές υπηρεσίες και την ασφάλεια που έχουν ανάγκη αλλά και δικαιούνται.

Οι επιπτώσεις από παρόμοιες περιπτώσεις αλλαγής στη σκυτάλη της διαχείρισης έχουν ήδη φανεί. Στη Μυτιλήνη, για παράδειγμα, η σύμβαση με την οργάνωση που ήταν υπεύθυνη για την παροχή πρωτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης και τη διεξαγωγή της εκτίμησης της ευαλωτότητας ως μέρους της διαδικασίας στο Κέντρο Υποδοχής και Ταυτοποίησης της Μόριας έληξε στις 30 Μαΐου. Οι 10 γιατροί που ανήκαν στο προσωπικό της εν λόγω οργάνωσης και παρείχαν περίθαλψη σε περισσότερους από 2,000 ανθρώπους που διαβιούν στη δομή, καθώς και υποστήριξη στην Ελληνική Υπηρεσία Ασύλου μέσω των εκτιμήσεων ευαλωτότητας, αντικαταστάθηκαν από μόλις τρεις γιατρούς, οι οποίοι αναμένεται να εκπληρώνουν τα ίδια καθήκοντα. Πληροφορίες θέλουν αυτή τη στιγμή να υπάρχουν σημαντικές καθυστερήσεις στις διαδικασίες εκτίμησης της ευαλωτότητας τόσο στη Χίο όσο και στη Μυτιλήνη, αλλά και την ύπαρξη σημαντικότατου κενού στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας.

Επιπροσθέτως, η ανεπάρκεια ασφαλών δομών φιλοξενίας και η έλλειψη εναλλακτικών επιλογών φροντίδας και προστασίας των παιδιών που φτάνουν στην Ελλάδα μόνα καθ’ όλη τη διάρκεια της διαχείρισης της κρίσης συνεχίζει να αποτελεί μείζον ζήτημα. Αν κι αυτή τη στιγμή σε ολόκληρη την Ελλάδα 2,500 ασυνόδευτοι ανήλικοι έχουν επειγόντως ανάγκη από ασφαλή στέγη, οι διαθέσιμες θέσεις φιλοξενίας είναι μόνο 1,270. Περίπου 1,000 ασυνόδευτα παιδιά, λοιπόν, βρίσκονται σε λίστα αναμονής για μία θέση σε κάποια δομή φιλοξενίας, με κάποια από αυτά να ζουν σε καταλήψεις, άλλα στο δρόμο, ενώ άλλα βρίσκονται υπό αστυνομική προστατευτική φύλαξη (κράτηση) μέχρις ότου βρεθεί διαθέσιμη θέση φιλοξενίας. Η μετάβαση, λοιπόν, προς το νέο αυτό σύστημα έχει ως αποτέλεσμα την επικείμενη παύση λειτουργίας τουλάχιστον πέντε δομών φιλοξενίας, μειώνοντας έτσι από τη μία  δραστικά τις διαθέσιμες θέσεις φιλοξενίας, και αυξάνοντας από την άλλη τον αριθμό των ανηλίκων που παραμένουν υπό κράτηση ως εναλλακτική λύση στο πρόβλημα της αδυναμίας φιλοξενίας τους. Άλλες μορφές κατάλληλης φροντίδας, όπως η αναδοχή κι η ημιαυτόνομη διαβίωση, οι οποίες είναι αποδοτικότερες οικονομικά κι ανταποκρίνονται στις ανάγκες αλλά και τα συμφέροντα των παιδιών, έχουν λάβει μικρή συντονισμένη υποστήριξη ή έγκριση από την Κυβέρνηση ενώ δεν έχουν ανακοινωθεί πληροφορίες σχετικά με το εάν και το πότε, ακόμη κι ισχύουσες, μικρής κλίμακας εναλλακτικές προτάσεις φροντίδας και προστασίας θα συνεχιστούν ή επεκταθούν.

Κάθε κενό στην παροχή υπηρεσιών ως απόρροια μιας μη συντονισμένης αλλαγής στη σκυτάλη της διαχείρισης θα έχει αντίκτυπο στην υγεία και την ευημερία χιλιάδων, ήδη, ευάλωτων ανθρώπων. Είναι, λοιπόν, ζωτικής σημασίας να διδαχθούμε από τα λάθη που διαπράχθηκαν στο παρελθόν κατά τη διαχείριση της κρίσης και έτσι να αποφύγουμε μια αναμενόμενη ανθρωπιστική κρίση.

Καλούμε:

• Την Ελληνική κυβέρνηση να προχωρήσει σε διαβούλευση με οργανισμούς των Ηνωμένων Εθνών, χρηματοδότες, ΜΚΟ αλλά και την κοινωνία των πολιτών προκειμένου να αναπτυχθεί και να ανακοινωθεί άμεσα ένα εθνικό σχέδιο δράσης το οποίο θα αφορά τόσο την περίοδο της μετάβασης όσο και το χρονικό διάστημα που θα επακολουθήσει. Το σχέδιο δράσης θα πρέπει να περιλαμβάνει συγκεκριμένα βήματα για στενή συνεργασία και ομαλή διεξαγωγή της διαδικασίας ανάληψης της ευθύνης διαχείρισης από τους νέους παρόχους υπηρεσιών ώστε να διασφαλιστεί η αποτροπή διακοπής ή η περαιτέρω επιδείνωση των υπηρεσιών και των συνθηκών διαβίωσης όσων διαβιούν στα νησιά αλλά και των ασυνόδευτων ανηλίκων σε ολόκληρη τη χώρα.
• Την Ελληνική κυβέρνηση να επενδύσει και να διευκολύνει την ανάπτυξη πιο αποτελεσματικών και βιώσιμων μορφών εναλλακτικής φροντίδας και προστασίας για τα ασυνόδευτα παιδιά, πιο συγκεκριμένα την εποπτευόμενη ημιαυτόνομη διαβίωση και την αναδοχή.
• Την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παράσχει τεχνική και συντονιστική υποστήριξη προκειμένου να διασφαλίσει πως τα κεφάλαια της είναι διαθέσιμα, προσβάσιμα και χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά και πως θα αποφευχθεί ουσιαστικά η διακοπή βασικών υπηρεσιών. Η δράση αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει τη διευκόλυνση επίτευξης τακτικών συναντήσεων συντονιστικού χαρακτήρα ανάμεσα στους αρμόδιους οργανισμούς και τις αρχές, εφόσον κρίνεται απαραίτητο, ώστε να διασφαλιστεί η ομαλή μετάβαση ανάμεσα στους παρόχους υπηρεσιών.
• Την Ε.Ε. και τους υπόλοιπους χρηματοδότες να ενθαρρύνουν την Κυβέρνηση να διασφαλίσει τη συνέχιση των υπηρεσιών υγείας, ψυχικής υγείας, ψυχοκοινωνικής στήριξης, εκπαίδευσης αλλά και των νομικών υπηρεσιών στα νησιά καθώς και τη διασφάλιση μίας πληθώρας κατάλληλων εναλλακτικών επιλογών περίθαλψης και υπηρεσιών ασφαλείας για τους ασυνόδευτους ανήλικους σε όλη την επικράτεια.

Mε αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, το SolidarityNow τονίζει τις ανάγκες του προσφυγικού πληθυσμού που ζει στην Ελλάδα.

Ο εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Προσφύγων βρίσκει τη χώρα μας σε μία κομβική στιγμή. Στην ελληνική ενδοχώρα δεν υπάρχουν αυτή τη στιγμή παραπάνω από 40.000 πρόσφυγες. Παρόλα αυτά, ένας δυσανάλογα μεγάλος αριθμός συνεχίζει να διαμένει σε καταυλισμούς, υπό συνθήκες καθόλου ικανοποιητικές.

Το SolidarityNow έχει προ πολλού υπογραμμίσει ότι προτεραιότητα πρέπει πλέον να είναι η ένταξη, δηλαδή η στοιχειώδης πρόσβαση των ανθρώπων αυτών στα θεμελιώδη αγαθά της υγείας, της παιδείας, της εργασίας κ.λπ. Μόνο με αυτόν τον τρόπο θα μπορέσουμε να διασφαλίσουμε την ήδη τραυματισμένη κοινωνική συνοχή.

Συγκεκριμένα, το SolidarityNow ζητάει:

1. Άμεσο πλάνο εκκένωσης των καταυλισμών και μεταφορά των ανθρώπων σε αστικές περιοχές, ώστε η υλοποίηση πολιτικών ένταξης να μην μείνει κενό γράμμα.
2. Την απρόσκοπτη πρόσβαση όλων, είτε βρίσκονται στα νησιά είτε στην ενδοχώρα, στη διαδικασία ασύλου, με ταυτόχρονο σεβασμό όλων των διαδικαστικών εγγυήσεων που απορρέουν από το εθνικό, κοινοτικό και διεθνές δίκαιο.
3. Την πρόσβαση όλων των αιτούντων άσυλο (και των προκαταγεγραμμένων) στην αγορά εργασίας.
4. Την εγγραφή όλων των ανηλίκων στο εθνικό σύστημα παιδείας, ώστε να διασφαλιστεί η ομαλή κοινωνικοποίησή τους στη χώρα.
5. Την απρόσκοπτη πρόσβαση όλων στο σύστημα υγείας, χωρίς διακρίσεις.
6. Την άμεση ενεργοποίηση των κονδυλίων του Ταμείου Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης ώστε να χρηματοδοτηθούν οι αντίστοιχες δράσεις, με κύρια στόχευση το βοήθημα στέγασης για εύλογο χρόνο σε άτομα που παίρνουν καθεστώς πρόσφυγα και άρα δεν δικαιούνται στέγαση ως αιτούντες άσυλο.

Οι πρόσφυγες θα ζήσουν μαζί μας. Όσο πιο γρήγορα ανταποκριθούμε σε αυτό το δεδομένο με πολιτικές ένταξης, τόσο περισσότερο θα προστατέψουμε τους ίδιους, τις τοπικές κοινωνίες και τη συνοχή του κοινωνικού ιστού στη χώρα μας.

της Ειρήνης Βλάχου, δικηγόρου, επικεφαλής Νομικής Υπηρεσίας στο Κέντρο Αλληλεγγύης Αθήνας του SolidarityNow

Το σημαντικότερο θέμα που σκέφτεται κανείς όταν ασχολείται θεωρητικά ή πρακτικά με αυτό που έχει ονομαστεί προσφυγική κρίση στην Ελλάδα και συνολικότερα στην Ε.Ε. είναι η ένταξη των αναγνωρισμένων προσφύγων στην αγορά εργασίας και την ελληνική και ευρωπαϊκή κοινωνία γενικότερα – πολιτισμική, γλωσσική, αξιακή.

Η πρόκληση αυτή, που πλησιάζει για όλους μας, και που δεν αφορά μόνο στους αιτούντες άσυλο αλλά και γενικότερα στους πολίτες τρίτων χωρών που διαμένουν στη χώρα, είναι για πολλούς η σημαντικότερη πτυχή του θέματος. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα πρόβλημα που δεν έχει ακόμα αρχίσει να απασχολεί, όσο θα έπρεπε, το κράτος και την κοινωνία των πολιτών, καθώς αυτή τη στιγμή καλούνται επιτακτικά ακόμα να διαχειριστούν ένα μεγάλο αριθμό, εξ ορισμού, ευάλωτων ανθρώπων με πολλαπλά και ιδιαίτερης σοβαρότητας αιτήματα, από την καθημερινή επιβίωση μέχρι τη διαδικασία αναγνώρισής τους ως προσφύγων στην Ελλάδα.

Στην πορεία αυτή, το πιο σημαντικό πρόβλημα για τους αιτούντες άσυλο στην Ελλάδα είναι η έλλειψη ενημέρωσής τους για τα δικαιώματά τους στη χώρα, αλλά και για τις υποχρεώσεις τους, τις διαδικασίες, τις προθεσμίες κ.λπ. Ακόμα και άνθρωποι που βρίσκονται στην Ελλάδα για μεγάλα χρονικά διαστήματα, και μπορεί να έχουν προκαταγραφεί, πλήρως καταγραφεί, κρατηθεί ή και περάσει τη συνέντευξη για να αναγνωριστούν ως πρόσφυγες, πολύ συχνά κατανοούν για πρώτη φορά τί σημαίνει αίτηση διεθνούς προστασίας, λίγο πριν ή ακόμα και μετά τη συνέντευξή τους στον πρώτο βαθμό.

Σοβαρό πρόβλημα συνιστά η σχεδόν αδύνατη –τουλάχιστον στην Αττική–πρόσβαση των αιτούντων άσυλο στην Υπηρεσία Ασύλου, αν δεν είναι η ημέρα συνέντευξής τους ή η ημέρα ανανέωσης του Δελτίου Αιτούντος Άσυλο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αδυναμία λήψης πληροφοριών ακόμα και για θέματα κεφαλαιώδους σημασίας, όπως είναι η έκδοση απόφασης επί του αιτήματός τους για διεθνή προστασία ή για άλλα, εξίσου σημαντικά θέματα, όπως π.χ. η εξέλιξη αιτημάτων οικογενειακής επανένωσης με τον Κανονισμό του Δουβλίνου.

Αυτή η παγιωμένη πλέον κατάσταση έχει οδηγήσει τους αιτούντες να ζητάνε τη βοήθεια δικηγόρων και συμβούλων, για να τους συνοδεύσουν απλώς στην Υπηρεσία Ασύλου ή να παρακαλάνε για ένα σημείωμα από δικηγόρο, απλώς για να τους αφήσουν να περάσουν στην είσοδο. Το θέμα της πρόσβασης στη διαδικασία  ασύλου δεν είναι μια απλή διοικητική παθογένεια. Συνδέεται με τον ίδιο τον πυρήνα του δικαιώματος διεθνούς προστασίας: με βάση αυτό κρίνονται νομικά χώρες ως ασφαλείς ή μη για αιτούντες άσυλο και με βάση αυτό «εκπαιδεύονται» οι αυριανοί πολίτες της χώρας στη ματαίωση και την αδυναμία ανάληψης υποχρεώσεων ή στην αίσθηση σεβασμού απέναντι στην έννομη τάξη της χώρας υποδοχής.

Το πιο σημαντικό όμως πρόβλημα που αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή ο προσφυγικός πληθυσμός στη χώρα –και μαζί του όλες οι κατηγορίες επαγγελματιών αλλά και εθελοντών στον τομέα του προσφυγικού– είναι η κατάσταση στα νησιά ως αποτέλεσμα της συμφωνίας Ε.Ε.-Τουρκίας που το Μάρτιο του 2017 έκλεισε τον ένα χρόνο της προβληματικής εφαρμογής της. Με προεξάρχουσα περίπτωση αυτή της Λέσβου και της Μόριας, που έχει γίνει αντικείμενο εγχώριων και διεθνών ερευνών, αυτό που συμβαίνει εκεί, αλλά και σε άλλα νησιά, είναι άνθρωποι εγκλωβισμένοι επί μήνες σε άθλιες και επικίνδυνες ακόμα και για τη ζωή τους συνθήκες, αλλά το κυριότερο για τον νομικό μας πολιτισμό, χωρίς ουσιαστική πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου. Οι αιτούντες άσυλο στα ελληνικά νησιά δεν έχουν τη δυνατότητα να μεταβούν στην ενδοχώρα για να εξεταστεί το αίτημα ασύλου τους παρά μόνο σε ιδιαίτερες περιπτώσεις ευαλωτότητας που κρίνονται επιτόπου. Κάποιοι αναμένουν απλώς την επιστροφή τους στην Τουρκία ως ασφαλή τρίτη χώρα, σύμφωνα με τη συμφωνία Ε.Ε.-Τουρκίας, αρκετοί φεύγουν παράνομα προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες με διακινητές που ζητούν τεράστια χρηματικά ποσά με την ελπίδα ότι κάτι θα γίνει εκεί που θα βρεθούν, ενώ κάποιοι απλώς αναχωρούν για την Αθήνα και γενικά την ενδοχώρα με την ίδια ελπίδα. Άλλοι πάλι, χωρίς ελπίδα, αυτοπυρπολούνται ή κατεβαίνουν σε απεργία πείνας, ως ύστατη προσπάθεια ν’ ακουστούν.

Πέρα από τον προφανή ανθρωπιστικό κίνδυνο και τον ήδη σε πολλές περιπτώσεις εκδηλωμένο κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια και την κοινωνική ειρήνη, πέρα από τις ρατσιστικές επιθέσεις κατά προσφύγων που αυξάνονται, αυτό που απασχολεί ειδικά το νομικό κόσμο είναι η πρόσβαση των προσφύγων των νησιών στη διαδικασία ασύλου. Ειδικότερα, η ανησυχία αφορά στην εντελώς προβληματική επιβολή του γεωγραφικού περιορισμού που προσιδιάζει σε κράτηση, αντίθετη με τα μέχρι σήμερα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο, οι οποίοι περιορίζονται ή/και κρατούνται μόνο σε πολύ ειδικές περιστάσεις και υπό ειδικές συνθήκες, και τελικά ο χωρισμός του ίδιου του κράτους όσον αφορά την εξέταση του ασύλου σε ενδοχώρα και νησιά, ενώ η Υπηρεσία Ασύλου είναι ενιαία. Εξάλλου, είναι ευρεία η κράτηση των αιτούντων άσυλο στα νησιά μετά την πρώτη απορριπτική απόφαση επί του αιτήματός τους και μέχρι τη σε δεύτερο βαθμό κρίση του.

Καθώς ο χρόνος περνά, τα προβλήματα βαθαίνουν και οι εξελίξεις στην Τουρκία κάθε άλλο παρά δικαιώνουν τον χαρακτηρισμό της ως ασφαλούς τρίτης χώρας, παρατηρούνται ευτυχώς θεσμικά αντανακλαστικά με κορυφαίο το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που πρόσφατα έκανε δεκτή αίτηση ασφαλιστικών μέτρων Ιρανού πρόσφυγα και απαγόρευσε έστω προσωρινά την απέλασή του στην Τουρκία. Η εξέλιξη αυτή είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρα σε μια συγκυρία όπου τα μηνύματα από την Ελλάδα και την Ευρώπη ήταν και είναι, η επιτάχυνση με κάθε μέσο της διαδικασίας ασύλου, με παράλληλες εκπτώσεις στα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο που φτάνουν μέχρι και τον περιορισμό της δυνατότητας προσβολής απορριπτικών αποφάσεων επί αιτήσεων ασύλου.

Όσοι πιστεύουν ότι η Δικαιοσύνη διδάσκει, έχουν κάτι να ελπίζουν: μία στροφή της ευρωπαϊκής και ελληνικής έννομης τάξης στις επιταγές του διεθνούς δικαίου για τα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο.